محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
46
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
بيخ أو وخائيدن أو جهة رفع بوى سير وشراب وضماد أو جهة تحليل أو رام ومحرق أو جهة زخمهاى مزمنه وقروح خبيثه وآكله دهن واعضا ونفث الدم ونزف الدم جراحات تازه وآشاميدن أو با سركه جهة سپرز تافع وگويند مضر احشا است ومصلحش معسل برطانيعقى بلغة يوناني نباتيست غير بستان افروز ربيعى وبرگش شبيه به برگ حماض برى واز آن ريزه تر وسياه تر از آن ومزغب وساقش باريك وگلش مايل به سرخى وقسمي از آن شبيه بخير يست مركب القوى وباقوهء قابضه وگويند در أول دوم گرم وخشك است ومحلل أو رام ومنفى آثار وبرگ وعصارهء أو جهة التيام جراحات ومضمه طبيخ خشك أو جهة قروح دهن وزخمهاى متعفى وورم لوزتين وآشاميدن أو جهة بتها نافع ومورث غثيان ومصلحش عناب وبدلش آب چغندر به رنگ كابلى دانه ايست مدور وسياه واملس واز فلفل ريزه تر ومغزش سفيد وبا اندك تلخى ودر آخر دوم گرم وخشك ومخرج كرم معده وامعا ومسهل بلغم غليظ وسوذا وأخلاط لزجه از مفاصل ومجفف رطوبات وقروح ومضر أمعاء ومصلحش كتيرا ومستعمل از آن مقشر اوست وقدر شربتش تا دو مثقال وبدلش بوزنش ترمس ونيم وزنش قنبيل بريا مصرى بريا بلغة مصرى بمعنى بقله است يعنى بقلهء كه در مصر به اين سم مسمى است وآن شبيه است به كرفس وخوشبو شبيه به بوى رازيانه وبا اندگ وتخمش سبز وباريك ودر دوم گرم وخشك ومقوى معده وجگر واحشا ومحلل رياح ومانع نزلات ومفتح شدهء جگر وسپرز ومدر بول ومسمن بدن وكرده ومحرك باه ومنقى مجارى بول وجهة بواسير بسيار نافع ومضر دماغ ومصلح أو نيلوفر وقدر شربتش تا دو مثقال وبدلش بسباسه ومداومت خوردن نبات أو جهة زردى رخسار آزموده ودر ساير خواص ورفع خمار ضعيفتر از تخم اوست برسيان اسم فارسي نباتيست منبت أو بلاد بابل كه حوالي كوفي باشد بىشكوفه وگل تخم مىكند ودر أول تموز مىرسد واز ادويهء غير مشهوره است گرم وخشك ومقوى دماغ ومعده وجگر وروح نفسائى ومجلل رياح وملطف وطلاى آب أو با گلسرخ جهة رفع سياهى جلد كه از جرب وغير آن باشد مجرب دانستهاند وآب مقطر أو كه عرق أو باشد بوى قرنفل مىدهد ودر خواص مثل بادرنجبويه است برم مؤلف مغنى شكوفهء امغيلان مىداند ومؤلف جامع بغدادي شكوفهء درخت خار داوى مىداند شبيه با مغيلان به قدر زعر وروز وبا سفيدى وخوشبو ومنوم ومفرح وتازه أو مسهل وخشكش قابض وجهة سرفهء كهنه ونفث الدم نافع وعرق أو جهة تفريح در عطريات مستعمل وگويند ودر خواص مثل عرق بيد مشك است برنوف به فارسي شابانك ومعرب از وشابانج است درختيست مثل درخت أنار وپرشاخ وبرگش شبيه به برگ زعرور واز آن تيره نر ومزغب ورايحهء أو تند وبدبوى وشكوفهء أو مثل خوشه وباز روى ووسط شكوفهء أو زغب دار در دويم گرم وخشك ومحلل ومجفف رطوبات ومنقى دماغ وشكنندهء بادها وعصارهء برگ أو جهة صرع أطفال وسيلان رطوبات دهن وتحليل رياح وتقويه معده وتسكين درد احشاى ايشان شربا وضمادا نافع وسه درهم أو با يك دانگ جاوشير مسهل قويست ويك مثقال أو با يكهبه جاو شير مسكن مغص گل حيوان كه از سردى باشد وسعوط أو با عصارهء سداب وجندر وروغن بادام تلخ جهة رفع نسيان وجمود وثقيهء دماغ وبوئيدن برگ أو جهة شده منخرين واغشيهء دماغ وزكام وذر وبرگ خشك أو جهة التيام قروح وضماد أو بازفت جهة خزاز نافع ومضر امعأ ومصلحش صمغ عربى وبدلش مرزنجوش وقدر شربت از عصارهء أو تا سه مثقال واز برگ أو تا دورهم است برواق بلغة أهل مغرب خنثى است وبلغة عربى اسم سنكيست سبگ وزرد وچون بسانند مايل به سفيدى باشد ودر عراق مسكون كرد ومثل كهر با وسند روس كاه را مىربايد در دوم كرم وخشك ومانع سيلان خونست مطلقا وجهة خفقان وسپرز شربا وضمادا نافع وذر ور أو جهة التيام جراحت مؤثر وخاتم أو باعث ايمنى از غرق شدن وپيچيدن أو در پارچهء با سنك چقماق در زير سر گذاشتن أو باعث خوابديدن هر چه در آن روز سانح كرد وگويند مجربست بركك شيرازي برگ قسمي از عنب الدبست وبيخ أو عود برتست بسيار گرم وخشك ومسكر قوى وضماد أو مورث جنون وكشنده است بروانى لغة عجمي است بسريانى عبروس وبيونانى اسقوانس نامند نباتيست پرشاخ وشاخها مثل كمان كج وخميده وگلش سفيد وثمرش مثل زيتون وطعم أو شد وبيخش سفيد وپوست بيخ أو با زردى در أول گرم وتر وبا تفريح وموافق سينه ودماغ ومدر ومفتت حصاه وجهة استسقا وبواسير وضماد أو جهة بهق وداء الثعلب وأو رام وسوختهء أو با عسل جهة تقوية جگر وعصارهء أو جهة سفيدى ودمعهء چشم نافع ومضر مثانه ومصلحش انيسون وقدر شربتش تا پنج درهم وبدلش بقول مؤلف تذكره ريباس است برسين بلغة أهل مصر رطبه است بربيمكون از جملهء يتوعات وگويند قسمي از ابليو است برسيون اسم ثمر درختيست شبيه بامرود ومنبت أو اسكندريه است ودر مصر شاون مىنمايند ودر ساير بلاد بعيده ست سم است برنق وبزنج كابلى برنكست بر به عربى حنطه است برعونى بيونانى بزرقطونا است براشن بيونانى بمعنى منتن است وكراث را نيز به اين سم سم خوانده برتفس أشق است برقوق بلغة مغربى مشش وبلغة شامي آلوچه است بربر به عربى ثمر اراكست بر هفانج اسم مرو است بربطوره بلغة اندلس بخور الاكرد است باردة الحديد در حديد موصوفست بردة السلام بلغة مغربى لسان الحمل است بروثا بسريانى وبرماسون وبروسون برومى و ؟ ؟ بيونانى ابهلست بروانيا بيونانى اسم فاشر است برسيا الوسيونست برسن قطن است برشوم به عربى قسب است بزدون